حەقیقەتێكی سێگۆشە

143 جار خوێندراوەتەوە کات03:24 بەروار27-05-2019
                                               حەقیقەتێكی سێگۆشە

                                                          _1_
خوێندنەوەیەك بۆ رۆمانی (قەبرێكی سێگۆشە_فەرهاد پیرباڵ) 
دونیای ئەشكەوتی ناو دەقەكە، پێچەوانەی دونیای ئەشكەوتی ناو چیرۆكە ئایینیەكانە. لەناو چیرۆكە ئاینییەكاندا، ئەشكەوت شوێنی نزیكبوونەوەیە لە خودا، شوێنی نزیكبوونەوە لە بوون و خۆپارێزكردنە لە پیسی دونیای دەرەوە. ئەو كارەكتەرانەی لەناو ئەشكەوتەكانی دەقە ئاینییەكاندا هەن، كارەكتەری نوخبە و پاكن. كارەكتەر گەلێكن دەرك بە پیسی دونیا دەرەوە دەكەن و، دەگەڕێنەوە ناو ئەشكەوتەكان بۆ ئەوەی لەرێگەی بیركردنەوە و نزاكانیانەوە، رێگەیەك بۆ پاكبوونەوەی خۆیان و ئەوانی تری ناو دونیای دەرەوە بدۆزنەوە. هیچ چیرۆكێكی ئاینی نییە پەیوەستبێتبە ئەشكەوتەوە و ئەم ئەشكەوتە نەبوبێتە شوێنكی جیاواز و جەوهەری بۆ بەرهەمهێنانی ئایدیایەكی نوی بۆ دونیای دەرەوە. ئەشكەوت وەك رەمزێكی ناو چیرۆكە ئاینییەكان، یەكەم وێزگەیە بۆ پاكبوونەوە و بۆ دووبارە خۆ هەڵچنیینەوە. كارەكتەری چیرۆكی ئایینی، كارەكتەرێكە هیچ كات نایەوێت بەشێكبێت لەو فەزا گشتییەی لە دونیای دەرەوە هەیە، بۆیە وەك كارەكتەرێكی پوخت و پاك، ئەشكەوت دەكاتە وێزگەیەك بۆ خۆ نزیككردنەوە لە خودا و لەوێشەوە بۆ بیركردنەوە لە پاكبوونی ئەوانەی دەرەوەی ئەشكەوت. 
پێچەوانەی ئەم چیرۆكە ئایینییە، رۆمانەكە وێنای ئەشكەوتێكی دیكەمان دەداتێ‌، ئەشكەوتێك دور لە چیرۆكە ئایینیەكان، ئەشكەوتێك كە پەیوەستە بەم سەردەمەوە. ئەوانەی لەناو ئەشكەوتەكەدان، بریتی نین لەو كارەكتەرانەی پیسی دونیای دەرەوە بەرەو ئەشكەوتی بردبن تا بیر لە پاكبوونەوەی ئەو پیسیەی دونیای دەرەوە بكەنەوە، هەریەك لە كارەكتەرەكانی ناو ئەشكەوتەكە، گوناهبارێكی دونیای دەرەوەن و ترسان لە دونیای دەرەوە رێگەی ئەشكەوتی پیشانداون. گوناهبارێكن ئیدی دونیای دەرەوە بۆیان دەبێتە دونیایەكی نامۆ و دەگەڕێنە بۆ ئەشكەوت تا لەوێوە جارێكی دیكە دەست بكەنەوە بەخۆ پاككردنەوە. هیچ كام لە كارەكتەرەكانی ناو ئەشكەوتی رۆمانەكە، چارەنووس و رابڕدوویان لە چارەنووس و رابڕدووی ناو كارەكتەری چیرۆكە ئاینییەكان یەكناگرێتەوە. هەریەك لەو گوناهبارانە ئەشكەوت دەكاتە شوێنی خۆ پاككردنەوە و شوێنێك دابڕاو لە دونیای دەرەوە. ئەشكەوت لە رۆمانەكەدا وێستگەیەك نییە بۆ بیركردنەوە لە خودا، هێندەی وێستگەیەكە بۆ خۆ پاككردنە و دوری لەو پیسیەی لە دونیای دەرەوە لەگەڵ خۆیاندا دەیهێنن، پاشان ئەشكەوت نابێتە شوێنێك تا لەوێوە كارەكتەری ناو ئەشكەوت بیر لە پاكبوونی ئەویتری دەرەوەی ئەشكەوت بكاتەوە و، لە شوێنی ئایدیای پاككردنەوەی دونیای دەرەوە، ترس لە دونیای دەرەوە دەبێتە ئایدیای كارەكتەرەكان. 
بە واتایەكی دیكە دەكرێت بەوجۆرە خوێندنەوەی بۆ بكەین، ئەشكەوت رەمزێكە بۆ خۆ پاكبوونەوە، رەمزێكە بۆ نەفرەتكردن لە دونیای دەرەوە. گۆشەیەكە كارەكتەرەكان دەیانەوێت لەوێدا هەموو پیسیی دوینای دەرەوە لەخۆیان داماڵن. ئەوەی لەناو ئەشكەوتەكە دێتە دەرەوە چارەنووسی خۆی نازانێت، چونكە هاتنە دەرەوە لە ئەشكەوت، خۆ خستنە ناو دونیا پیسەكەی جاران، خۆ خستە ناو دونیایەكی نادیار. كارەكتەری سەرەكی رۆمانەكە، كاتێك لە ئەشكەوتەكە دێتە دەرەوە، _یەكێكی دیكە لە كارەكتەرەكانی ناو ئەشكەوت_ ئامۆژگاری دەكات هەمیشە لە ئەویتری دەرەوەی ئەشكەوت بترسێت! لە فەزای ئەشكەوت و هاتنە دەرەوەدا، دەقەكە زۆر تەكنیككارانە جارێكی دیكە مانایەكی نوێی بە چیرۆكە ئاینییەكان دەداتەوە، بەڵام بە شێوازێك دەكرێت ناوبنرێت شێوازی هەڵگەڕانەوەی مانای ئەشكەوتی ناو دەقی ئایینی. ئامۆژگارییەكانی ئەم كارەكتەرە، هەمان ئامۆژگارییەكانی ناو دەقە ئاینییەكانن، بەڵام لە قۆناغ و سەردەم و دونیایەكی دیكەی و بە جۆرێكی دیكە كە لەپشت هەر ئامۆژگارییەكی، لەبری دونیابینی نوێ‌، ترسێكی نوێ‌ ئامادەیی هەیە. ئەشكەوت لەم دەقەدا دەبێتە شوێنێك دونیای دەرەوە لێیدەترسێت و كارەكتەری ناو ئەشكەوتیش لە دونیای دەرەوە بترسێت! ترسانێك بەو مانایەی ، ئایا خەتاكارە گەورەكان لەناو ئەشكەوتن و بە چوونە دەرەوەیان جارێكی دیكە خەتاكان دەگوازنەوە بۆ ناو دونیای دەرەوە؟ یاخود ئەشكەوت بووەتە شوێنێك كارەكتەری خەتاكاری گۆڕیوە بۆ كارەكتەرێكی دیكە؟ پرسیار و گومانەكان لەیەكەم بەشی دەقەكەوە دەست پێدەكەن.
ئەگەر شەنكردنی دەقەكە بۆگڕێن، دەتوانین بڵێین: كارەكتەرەكان دێنە ناو ئەشكەوت تا لەو خەتایانە خۆیان پاك بكەنەوە، لە دونیا پیسەكەی دەرەوە توشیان بووە. چوونە دەرەوەشیان لە ئەشكەوتەكە، جارێكی دیكە دەبێتەوە بە ترسی دونیای دەرەوە لە هاتنە دەرەوەی كارەكتەرێكی ناو ئەشكەوتەكە و ترسی كارەكتەریش لە دونیای دەرەوە. چوونە دەرەوەكە چوونە دەرەوەیەكی نادیارە، چوونە دەرەوەیەكە، هەر كارەكتەرێك بەر روناكی دەرەوەی ئەشكەوتەكە دەكەوێت، ئیدی جارێكی دیكە ناگەڕێتەوە چیرۆكی چوونە دەرەوەی بۆ ئەشكەوتییەكان بگێڕێتەوە. 
وەك ئاماژەیەك: ((كارەكتەرەكانی ناو ئەشكەوتی_یاران_ی دەقە ئاینییەكە، كارەكتەر گەلێكن _خەوتن_نووستن_ لە سەردەمێكەوە دیانگوازێتەوە بۆ سەردەمێكی دیكە و، بە هاتنە دەرەوەیان ئیدی ئەو دونیایە نابینن پێش _خەوتن،نووستن_ ئەوانی تێدا ژیاوە. نووستن وەك رزگار كەرێك لە سەردەمێكی پیسەوە دیانگوازێتەوە بۆ سەردەمێكی دیكە. كاتێك بەر سەردەمە نوێیەكە دەكەون، ئەوكات بە ئاگا دێن _خەوتن،نووستن_ چۆن بوەتە دەریچەیەك تا ئەوان بباتە سەردەمێكی دیكە، كە هیچ لە سەردەمی پێشو ناچێت. ئەمما لە دەقی رۆمانەكەدا خەوتن بوونی نییە، ئاگایی بوونی هەیە، ئاگایی و بەردەوام ترس لەدەرەوە شوێنی خەوتن دەگرێتەوە. ئەگەرچی هیچ كام لە كارەكتەرەی ناو رۆمانەكە نازانن زەمەن چۆندەڕوات و ئەوان ئێستە لە چ سەردەمێكدان، بەڵام بە ئاگاییەوە كار لەسەر خۆ پاككردنەوە دەكەن لە سەردەم و دونیاكەی خۆیان. رێك پێچەوانەی كارەكتەرەكانی ئەشكەوتی _یاران_ كە خەوتن ئەم كردەیان بۆ ئەنجامدەدات و خۆیان بێئاگان لە كردەكە و هێزێكی دەرەبوونی ئەوان، خەوتن دەكاتە كەرەستەیەك بۆ گواستنەوەیان لە  سەردەمێكەوە بۆ سەردەمێكی دیكە.)) بەڵام هاتنە دەرەوەی پاڵەوانی رۆمانەكە، هاتنە دەرەوەیەكە بۆ گەڕان بەشوێن _باوك_ باوك لەم دەقەدا هەم شوناسە هەم حەقیقەتە، هەم بوونی پاڵەوانە، ئەشكرێت وەك رەمزێكی خودابێت. یانی گەڕانە بەشوێن كۆمەڵێك لە مانادا كە هەریەك لەو مانایانە بەشێك لە حەقیقەت و شوناسی لەناوخۆیدا هەڵگڕتووە.
                                                     _2_
دونیای دەرەوە، دونیای _چاودێری و سزا_ ی خودی كارەكتەرە. خودێك دێتە دەرەوە و دەكەوێتە ژێر چاودێری، لە هەمانكاتدا خودێكی بێشوناسە. بەشێك لە شوناسەكەی پەیوەندی بە بوونی _باوك_ی ونبووەوە هەیە. ئەو باوكە ونبووەی هەرگیز نادۆزرێتەوە، دەبێتە شوناسێكی نەدۆزراوە. ئەم خودی چاودێریكراوە، لەگەڵ هاتنە دەرەوەی لە فەزای ئەشكەوت، راستەوخۆ دەچێتە ناو فەزایەكی دیكەوە، فەزای زیندان. فەزای دونیای دەرەوە، دەبێتە فەزای دونیایەكی زیندانیی.
(فۆكۆ) لە كتێبی (دیسپلین و سزا)دا دەڵێت: "  دیسپلین گوزارشتە لە تەکنیکی دەسەڵاتێک کە کۆنتێکستێکی مێژوویی دیاریکراوی هەیە، لە سەدەی حەڤدەوە دەرکەوتوو لە ڕێگەی جەستەوە کاری خۆی کرد. بە جۆرێکی وا، کە لە ڕێگەی مومارەسە دیسپلینخوازییەکانەوە، نەریت و شێوازەکانی ڕەفتار هەڵدەوەشێنرێنەوە و لە فۆڕمی نوێ و بەرهەمدارتردا، بە شێوازێک ڕۆ دەنرێنەوە کە گونجاوبن لەگەڵ ئامانجەکانی کۆمەڵگەی پیشەسازیی نوێدا. دیسپلین تەکنیکە هەمەجۆرەکان لەخۆ دەگرێت، لە بابەتی ئەوانەی دەیانەوێت جەستە بکەنە جەستەیەکی نەرمونۆڵ و سوودبەخش، لەمەیشەوە جەستەی مرۆیی دەگۆڕێت بۆ ئامێرێک، کە دەشیت تا ئەوپەڕەکەی تواناکەی بەرز بکرێتەوە بۆ ڕاپەڕاندنی کار، ئینجا خەمڵاندنی و پێوانەکردنی و چاککردنی لە ڕێگەی هەڵهێنجانی شێوازە ڕەفتارییە دیاریکراوەکانەوە" دیسپلین تەكنیكێكی دەسەڵاتە بۆ چاودێریكردن و كۆنترۆڵكردنی ئەوی تاك. بەڵام ئەم دیسپلین سازییە لە سیستەمێكی دەسەڵاتەوە بۆ سیستەمێكی دیكەی دەسەڵات دەگۆڕێت. فەزای گشتی رۆمانەكە، فەزایەكە لەنێوان سێ‌ سنوور و سێ‌ تایپ لە دەسەڵاتی جیاوازدا (لەڕووی فۆڕمەوە) هەریەك لەم سێ‌ دەسەڵاتە جیاوازە، جۆرێك لە سزا و تەكنیك بەكاردەهێنن بۆ كۆنترۆڵكردنی كارەكتەر، كە هەر سێ‌ جۆرەكە كارەكتەر لە زیاتر دۆشدانی بۆ بەرهەمهێنان، وزەی بەرهەمهێنانی لێدەسەننەوە و دەیكەنە كارەكتەرێكی بێبەرهەمی هەست بەتاوانباركراو. بە پێچەوانەی دیدگاكەی (فۆكۆ)وە، كۆنترۆڵكردن و سزای كارەكتەر، بۆ بەرهەمهێنانی وزەی زیاتر نییە، بەڵكو بۆ دارزین و كۆتایی هێنانە بە وزەی كارەكتەرەكە.  ئەشێت لە رووی فۆڕم و شوێنەوە دەسەڵاتەكان جیاوازبن، ئەمما لە ماهییەتدا یەك دیدگایان هەیە و لەسەر یەك جۆر لە سیستەم لۆ دەرەوەی خۆیان دەڕوانن. 
كاتێك كارەكتەری ناو زیندانی ئازار دەدرێت، ئازاردانەكەی تەكنیكێك نییە تا هێزی زیاتری لێوەبگرن و ئەو هێزەی ببێتە وزەیەك بۆ بەرهەمهێنانی كار. سزادانەكەی بۆ دانپیانانە بە تاوانێكدا كە ئەوی سزادراو، بەشێك نییە لەو تاوانە. تەكنیكی سزاكە لەناو فەزای دەقەكەدا، پێچەوانەی تیۆرییەكەی (فۆكۆ) دەخاتە بەردەمان. پێچەوانەیەك نایەوێت ئەو سزا و چاودێرییە لەپێناو وەرگرتنی وزەبێت، بەڵكو لەپێناو نەهێشتنی وزەی كارەكتەرە، تاكو لە بێوزەیدا ددان بە كۆمەڵێك تاواندا بنێت، كە ئاگای لە ئەنجامدانیان ییە. لەم فەزا نوێیەی دەسەڵاتدا، هەموو كارەكتەرێك لە چاوی دەسەڵاتدا دەبێتە تاوانبارێك. ئەشێت تاوانێك لە ئارادا نەبێت، بەڵام سیستەمی دەسەڵاتەكە پێویستی بەوەیە بەردەوام تاوانێك دابتاشرێت بۆ ئەوەی ئەویتری ژێر دەسەڵاتی دەرك بە تاوانباربوونی خۆی بكات و ئەم تاوانباربوونەی توانا و وزە  بە دەسەڵات دەبەخشێت. بە مانایەكی دیكە، تاوانباركردنی ئەوی بێتاوان دەبێتە وزەیەك دەسەڵات دەرك بە بەهێزی خۆی بكات. كاتێك كارەكتەر لە ئەشكەوت دێتە دەر و راستەوخۆ بەر دونیا دەرەوە دەكەوێت، لە كارەكتەرێكی خۆ بەپاكزان و گەریدەیەك بەشوێن حەقیقەتدا، دەبێتە كارەكتەرێكی تاوانباركراو لەناو فەزای دونیایەكی سزادەردا. 
تەكنیكی دەقەكە، لەشوێنێكەوە بۆ شوێنێكی دیكە دەمانگوازێتەوە. كتوپڕ لە ئەشكەوتەوە دەگوازیینەوە بۆ ئێستای دونیای زیندانی. ئەو كارەكتەرەی دەیەوێت شوناسی خۆی بدۆزێتەوە، بە زنجیركراوی و چاو بەستراوی لەناو زیندانێكدا خۆی دەبینێتەوە. گەرچی شوێنەكان جیاوازن، بەڵام فەزایەك لە ئارادایە، فەزاكە جیاوازی لەنێوان سیستەمی دەسەڵاتەكان ناهێڵێت و دەیانكاتە یەك جۆر لە دەسەڵات و یەكجۆر لە چاودێریكەر و سزادەری ئەویتری دەرەوەی خۆیان. ئەوەی ئازاری زیندانیكراو دەدات رەنگی شین و زەرد و كەسك و قاوەیی...هتد. ئەم رەنگانە ئاماژەن بۆ كۆمەڵێك‌ تایپ لە هێز لە ئێستادا، بەڵام جیاوازی رەنگەكان نابێتە بنەمایەك بۆ جیاوازی دونیابینیان بەرامبەر بەویتری ژێر دەسەڵاتی خۆیان. هەریەك لەم رەنگانە لە گۆشەیەكەوە ئازارێك بەر كارەكتەر دەگەیەنن. ئەشێت بۆ واقیعیش ئەم ئازارە لە رێگەی ئەو رەنگانەوە بەر هەر یەك لە كارەكتەرەكان بكەوێت و هەر چۆن بەر پاڵەوانی رۆمانەكە دەوێت. رووداوی زیندانییەكە لە شوێنێكە و، سزادەرەكان سەر بە شوێنێكی دیكەن. ئەم جۆرە لە جیاوازی شوێن و پاشان ئاوێزانبوون لەناو فەزای زیندانێكدا، تەكنیكی دەقەكەیە كە دەسەڵاتی سزادەر و چاودێریكەرمان بە یەك جۆر بۆ وێنا دەكات. ئەشێت شوێنەكان جیاوازبن، ئەما لە كۆتاییدا ئەوە شوێنەكان نین جیاوازی لە دەسەڵاتە سزادەرەكان دروستدەكەن، بەڵكو هەریەك لە دەسەڵاتە سزادەرەكان، لە هەرشوێنێك بن جەوهەریان یەكە. 
جیاوازییەكی گەورە لەنێوان دونیای دەرەوە دونیای ئەشكەوت هەیە. ئەم دونیا نوێیەی دەرەوە زیندانێكە، زیندانەكە هەموو ئەو بەدی و ناشیرینی و ئازارانەی تێدایە، مرۆڤ ناچار دەكەن بیكەنە ئەو مەخلوقەی كە هەرگیز خۆی نایەوێت لەو قاپەدا خۆی ببینێتەوە. خوێن و ترسان لە ئازاردان، چاوبەستن و زنجیركردن، ئەمانە ئاماژەن بۆ دونیای نوێ‌، كە ئەو ئێستاییە دەق تێیدا كاردەكات. لەگەڵ هاتنە دەرەوەی پاڵەوان لە ئەشكەوتەكە، راستەو خۆ دێتە ناو ئەم دونیای زیندانەوە. ئەگەرچی چاوی بەستراوەتەوە، بەڵام هەمیشە گۆشەیەك دەدۆزێتەوە تا خوێن و ترس و بۆنی پیس و زیندانێكی مەترسیدا ببینێت و دەركی بكات و پیشانی ئێمەی بدات، دونیای دەرەوە ئەم وێنانە دەخاتە بەردیدەمان. چاوبەستن، ئاماژەیە بۆ ئاستی بینینی تاك بۆ ئێستای ئەم دونیایە. هەر كارەكتەرێك دێتە ناو ئەم دونیایەوە، تا ئەو شوێنەی بۆی دیاریكراوە بۆی هەیە ببینێت. لەم ئاستە سنووردارە لە بینین و لەو زیندانەی كە دەبێتە دونیا. سێ‌ راستە هێڵ لەبەردەم دەقەكەدا دێنە پێش.
یەكەم: رێگا بەرەو ئازار
دووهەم: رێگایەك تا گەیشتن بە ئازار، كۆمەڵێك جوانی دەبینرێت وەك موسافیرێك
سێهەم: لە نێوان زوهدی ئەشكەوت و دونیای دەرەوە، مەحكوم بوون بە مانەوەیەكی پوچ، یان مەحكومبوون بە سزا
ئەم سێ‌ راستە هێڵە، تەواوی نەخشەی رۆمانەكەیان لەسەر بونیاد نراوە.
ئەشێت موسافیرەكە تا دەگاتە شوێنی ئازار، لەو نێوانەدا بەناو كۆمەڵێك دیمەنی جواندا تێبپەرێت، ئەو موسافیرە گەرچی وێڵی دوای دۆزینەوەی خۆی و حەقیقەت و شوناسێكە، وەك مەحكومێك تەنها دەتوانێت لەو چركەساتانەدا دیوە جوانەكەی ژیان ببینێت، لە سەفەردایە و كە لەسەفەر دەكەوێت، راستەوخۆ دەچێتەوە ناو دۆخی زیندانبوونەكەی. لە دونیای ناو دەقەكەدا مرۆڤ موسافیرێكە مەحكومە بە بینینی كۆمەڵێك دیمەن، هەریەك لەو دیمەنانە بە ویستی خۆی نییە و ئەوە سیستەمە مرۆڤ مەحوكم دەكات بەم بینینانە. تەنانەت ساتە جوان و پڕ چێژەكان، ساتگەلێكن لە دەرەوەی ویستی مرۆڤن و جۆرێكن لەو مەحكومبوونەی مرۆڤ دەكەوێتە ناو رووبەرەكەیەوە. بۆنمونە: خۆ ئاوێزان لەگەڵ شوێنەكاندا، یەكێك لە كردەكانی مرۆڤی ئەم سەردەمەیە. هەر شوێنە و فەرهەنگ و تایپێك لە ژیانی خۆی هەیە، بكەری غەریبە دەچێتە شوێنەكە، ناچارە بەو فۆرمە لە ژیان و فەرهەنگ بژیت، لەشوێنەكەوە وەریدەگرێت. ئەوە غەریبەكە نییە بیەوێت فەرهەنگ و ژیانی بگوازێتەوە بۆ شوێنەكە تا تەحقیقی بكات، بەڵكو خۆگونجاندن لەگەڵ ژیان و فەرهەنگی شوێنەكە، دەیكاتە كەسێك كە پێشوتر نەبووە. مۆدێلەكانی ژیان جۆراو جۆرن، لە هەر شوێنە و مۆدێلێك لە ژیان بوونی هەیە، هەرچۆن مرۆڤ دەبێتە موسافیرێكی موحكومكراو بە بینینی جوانی و بە كەوتنە ناو ئازار و كێشەكانەوە، بەهەمان شێوە غەریبەیەكی مەحكومكراوە بەو مۆدێلە ژیانانەی دەچێتە ناویانەوە. هاتنە دەرەوە بۆ ناو دونیای دەرەوەی ئەشكەوتەكە، هاتنە دەرەوەیە بۆ ناو مەحكومبوون و ناچاربوون بە كۆمەڵێك تایپی جیاوازی ژیان و، سزار و ئازار.
ئەگەر دونیای نوێ‌ لە جەوهەری دەقەكەدا بەشێك بێت لە زیندانێكی گەورە، ئەوا لەم زیندانەدا بەر كۆمەڵێك دیمەن دەكەوین، دیمەنەكان لە چركەساتێكیشدا دیوێكی نەرم و ئارامی ژیانمان پیشانبدەن، لەهەمان ساتدا گومان و ترس لە ئازار ئامادەیی هەیە. مرۆڤ ناتوانێت تەنانەت لە ساتە زۆر جوان و پڕچێژەكاندا خۆی بخاتە دەرەوەی گومان و ترسەكانی. ئەو ترسەی فەزای دونیای دەرەوە‌ بۆ مرۆڤی دروستدەكات، ترسێكە تەنانەت دەچێتە ناو ساتە جوان و پڕچێژەكانییەوە و دەیانگۆڕێت بۆ ساتی ئازار. ئازار لە ناوەوەی مرۆڤ و پاشان ئازار بۆ جەستە و دەرەوەی مرۆڤ.
                                               _3_ 
(فۆکۆ) دەڵێت:" سەرباز لە سەدەی حەڤدەدا، زۆربەی وەزیفەکەی خۆی لەوەێوە فێر دەبوو، کە بچێتە نێو جەنگی پراکتیکییەوە و تێیدا هێزی بەرزی توانای و ئازایەتی خۆی پیشان بدایە. بەڵام لە سەدەی هەژدەدا، سەرباز بووە ئامێری جەنگ، شتێک کە دەکرا لە ڕێگەی مەشقی بێوەی و سەلیمەوە دروست بکرێت." كارەكتەری ناو دەقەكە، هەمان ئەو كارەكتەرە سەربازییەیە (فۆكۆ) باسی لێوەدەكات. كارەكتەرێك دەبێت ببێتە ئامێرێك بۆ وزەدان بە توندوتیژییەكانی دەسەڵات. دەسەڵاتی دییسپلینكەر و سزادەر، كاتێك دەرك بەتواناكانی خۆی دەكات گوێی لە ئازار و هاواری ئەو سزادراوە بێت لە ژێر دەسەڵاتیدا ناچاریدەكات وەك تاوانبارێك خۆی بناسێنێت. سەربازێكە لەناو مەكینەیەكی گەورەدا وەك ئامێرێك ئەو كردانەی پێئەنجام دەدرێت، مەكینە گەورەكە پێویستی پێیەتی. ئەم سەربازە كارەكتەرە پێویست نییە رووبەرێكی بۆ تەرخانبكرێت تا وزە و توانای خۆی بكاربهێنێت، بەڵكو پێویستە بەناو رووبەری مەكینەی دەسەڵاتدا چەشنی ئامێرێك بەكاربێت، تا وزە و توانای دەسەڵاتی لێوە ببنیرێت، نەك خودی خۆی. یەكێكی دیكە لە كێشە جەوهەرییەكانی دونیای دەرەوەی ناو دەقەكە، نەبوونی شوناسە. شوناسێك كە هیچ كات نادۆزرێتەوە و گەڕان بوشێنیدا، گەڕانە بەشوێن سزای نوێ‌ بۆ خود. ئەگەر بەواتا _ئۆدیب_یەكە_باوك_ ئەو تارماییە گەورەیەبێت بەسەر كوڕەوە، كە هەمیشە كوڕ ئارەزووی لەناو بردنی دەكات، لەم رۆمانەدا_باوك_ پێچەوانەی ئەو تیرۆرییە، شوناسە بۆ كوڕ. كوڕ وەك غەریبەیەكی بێشوناس بەشوێن شوناسی خۆیدا دەگەڕێت، ئەم شوناسەشی لەخۆیدا نابینێتەوە، بەڵكو لە _باوك_دا دەبینێتەوە. ئایدیاییەكی هەیە ئایدیاكە شوناسەكەی خۆی دەبەستێتەوە بە شوناسی _باوك_ەوە. وزە و تواناكانی كوڕ، وزە و توانایەك نین بتوانن شوناسی پێبەخشن، چونكە خودەكە خودێكە لە رووبەرێكدایە، رووبەرەكە پێویستی بە وزە و توانای ئەو نییە، تا لەرێگەی وزە و تواناكانییەوە شوناسێك بۆخۆی دەستەبەربكات. لە بێشوناسی خوددا، ناچارە بۆ _باوك_ بگەڕێت كە خاوەنی ئەو وزە و تواناییە، تا لەرێگەی دۆزینەوەی ئەوەوە، شوناسێك بۆخۆی دەستەبەربكات. 
دەسەڵاتی سزادەر، بەپێی دەقەكە بكوژی _باوك_ە. كوڕغەریبەیەكە وێڵی دوای ئەو شوناسەیە. بۆئەوەی ئەو شوناسە نەدۆزرێتەوە، پێویستە دەسەڵات سزای خۆی بەكار بهێنێت، تا كوڕ بەبێ‌ شوناس بكاتە سەربازێكی ئامێركراو لەناو فەزا توندەكەی خۆیدا بەكاری بهێنێت. كۆی ئەو تاوانانەی دەخرێنە پاڵ_كوڕ_ تاوانگەلی جیاجیان و لەشوێنی جیاجیادا دەكرێن، بەڵام بۆ دەسەڵاتی سزادەر كێشە نییە تاوانەكان لەكوێ‌ رۆژهەڵاتدا ئەنجامدراون، بۆ ئەو گرنگە هەموو كارەكتەرێك دێتە ناو بازنەكەیەوە، كارەكتەرێكبێت خۆ بەتاوانبارزانبێت! خۆبەتاوانبارزانیش لە دەسەڵاتی سزادەردا دۆزینەوەیەكی شوناسێكی دیكەیە بۆ كارەكتەر. لێرەدا جارێكی دیكە دەگەڕێینەوە بۆ چیرۆكێكی ئایینی. ( لەناو دەقە ئاینییەكاندا ئەو كارەكتەرانەی لە ئەشكەوتەكان دێنە دەرەوە، دەبنە كارەكتەری رەمزی و پیرۆز و رزگاركەر، لەگەڵ هاتنە دەرەوەیان دەستكاری دونیای دەرەوە دەكەن و، جۆرێكی دیكە لە تێگەیشتن و دونیابینی لەگەڵ خۆیان دەهێنن. بەڵام لە دەقی رۆمانەكەدا، ئەم هاتنە دەرەوەیە، جۆرێكی دیكە دەكەوێتەوە. ئەوەی دێتە دەرەوە و بەشوێن حەقیقەت و شوناسێكدا دەگەڕێت، لەبری بە پیرۆزكردن و دونیابینی نوێ‌، خۆی دەبێتە كارەكتەرێكی سزادراوی چاودێری كەری ژێر زەبری سیستەمی دەسەڵاتەكە. جگە لەوەی هیچ كەسێك ئامادەنییە بەرگری لێبكات و شوێن دیدگاكانی بكەوێت، تەواوی وزە و ئەندێشەكانی خۆشی تەرخاندەكات بۆ ئەوەی لەژێر ئەو سیستەمی دەسەڵاتەدا خۆی راتەكێنێت و لە تاوانباربوونەوە ببێتە بكەرێكی ئاسایی. هەوڵی كارەكتەری هاتوەدەری ناو ئەشكەوتەكە، هەوڵێكی _فەردی_یە، هەوڵێكە تەنها دەیەوێت نەبێتە تاوانبار و قبوڵییەتی دەسەڵات چاودێری بكات، بەڵام بەو جۆرەی لە تاوانباربوون رزگاری بكات و بیبەخشێت و شوناسێكی پێبدات. واتە خۆی ئایدیای رزگاری بۆكەس پێنییە. نایەوێت لەگەڵ هاتنە دەرەوەی دەست لە دونیای دەرەوە بدات، نایەوێت رووبەرووی دەسەڵاتی سزادەر ببێتەوە، بە پێچەوانەی كارەكتەری ناو دەقە ئاینییەكانەوە، تەواوی وزەی خۆی تەرخاندەكات تا دەسەڵات رێگەی پێبدات، بەبێ‌ هیچ ئایدیاییەكی نوێ‌ بژیت. لەبری ئەوەی وەك رزگاركەرێك بێتە دەرەوە، وەك تاوانباركراوێك دێتە دەرەوە، لەبری ئەوەی دەست بۆ دەسەڵات ببات تا ئاڵوگۆڕێكی بەسەردا بهێنێت، دەسەڵات دەست بۆ ئەو دەبات تا بیكاتە ئامێرێك لەناو مەكینەكەی خۆیدا. شوناسەكەشی ئیدی ئەو شوناسە نییە لەكاتی هاتنە دەرەوەی بۆی دەگەڕا، شوناسێكە دەسەڵاتی سزادەر پێبەخشییوە، كە شوناسی تاوانبارە.)
لەناو ئەم فەزا توندەدا، بەشێكی دیكەی دونیای دەرەوە، لەسەر گومان و بڕوانەبوون بە ئەویتر هەڵچنراوە. ئەو موسافیرەی لەرێگەدا كۆمەڵێك كەسی نوێ دەناسێت، هەریەك لەم كەسە نوێیانە جێگای گومانن و متمانەی پێیان نییە. گەرچی لەهەندێك دیمەندا خۆشەویستی و پەیوەستبوون فەزای گومان و متمانە كاڵدەكاتەوە، ئەما لە كۆتایی دەقەكەدا هەموو ئەو گومان و نەبوونی متمانەیە، دەبنە بنەوانێك، دونیای دەرەوە دونیایەكە، چاوەڕێی هەموو كردەیەكی خراپ لە نزیكترن و ئاشناترین مرۆڤەكانی دەوروبەرت بكەیت. متمانە نەبوون و گومانەكان، كارەكتەرەكان دروستیان نەكردووە، ئەوە دەسەڵاتی سزادەرە دروستیكردوە، كە دەیەوێت لەژێر هەیمەنەی خۆیدا كۆی بكەرەكان بكاتە بەشێك لە پرۆسەی بە مەكینەبوون بۆ وزە خستە بەر خۆی. 

                                                _ 4_
هیچ كاتێك دەقەكە نامانگەڕێنێتەوە بۆناو ئەشكەوتەكە. نە گەڕانەوە بۆ ناو ئەشكەوتەكە، نەگەڕانەوەیە بۆ رابردوو، نە گەڕانەوەیە بۆ دونیایەك ئەشێت دونیایەكی پاك بێت، بەڵام دونیاییەكە هیچ جوڵەیەكی نوێی تێدانییە و، هیچ خەون و ئادیاییەكی نوێی تێدا نییە. دونیایەكی نەریتی و میللیە، رازیبوونە بە پیسبوونی دەرەوە، بەبێ‌ بڕوایی بە خود لەناو دونیایەكی تاریكی بێجوڵە و بێكردەدا. نەگەڕانەوە بۆ دونیای ئەشكەوتەكە و هاتنە دەرەوە لێی، بۆخۆی كردەیەكی شۆڕشگێڕانەیە. كردەیەكە ئەگەرجی لە جەوهەریدا هیچ گوتارێكی هەڵنەگرتووە و تەنها خودێكە بەشوێن حەقیقەت و شوناسێكدا دەگەڕێت، بەڵام شۆڕشگێڕانەیە بەو مانایەی هاتنە ناو دونیای دەرەوە، بە هەموو سزا و چاودێرییەكانییەوە، هاتنە دەرەوەیەكە جەسارەتی دەوێت. ئەشێت خودی گەریدە بۆ بوونی خۆی بگەڕێت، لەگەڵ گەڕانەكەیدا دەزانێت دێتە ناو چ جۆرە دونیایەكەوە، نە دۆزینەوەی حەقیقەت و شوناسەكەش، بۆی نابێتە لەنگی، بەڵام دەیەوێت ئەو جۆرە لە ژیان تاقی بكاتەوە، لە ئەشكەوتەكەدا بووەتە شوێنی ترسیان. خۆ خستنە ناو ترسەكەوە، جوڵەیەكی شۆڕشگێڕانە بە كارەكتەرەكە دەبەخشێت و لە كارەكتەرێكی گۆشەگیرەوە، دەیكاتە كارەكتەرێك دەسەڵات ناچاربێت چاوی لەسەربێت. ئەم چاودێری بوونەی دەسەڵاتیش بۆ سەر كارەكتەر، مانایەكی دیكە بە ژیانی دەرەوە دەدات، بەبێ‌ ئەوەی هیچ ساتێك لە ساتەكان سزادراو بیر لەوە بكاتەوە، لەگەڵ دەرچوون لە سزاكان بگەڕێتەوە بۆ ئەشكەوت. ئەو گومانانەشی لەسەر دەوروبەرەكەی هەیەتی، گومانگەڵێكن لە پشتیانەوە ترسی دەسەڵات بوونی هەیە. گومانێكن هەر كارەكتەرێكی ناو رووبەری دەسەڵات، ترسان لە هێز و تواناكەی دەسەڵات وایلێكردوە بۆ ئەوەی خۆی بخاتە دەرەوەی سزاوە، ئەویتری نزیكی خۆی دەخاتە ناو سزا. دادگاش وەك شوێنێك بۆ یەكلایكردنەوەی كێشەكان، لە وەزیفە راستەقینەكەی خۆی دەكەوێت و، دادگا دەبێتە زمانی دەسەڵات. ئەو زمانەی تەواوی وزەی خۆی وەگەڕەخات، تا تۆمەتبار بگەیەنێتە دۆخی تاوانباری و هێزی دەسەڵاتی بەسەردا تاقی بكاتەوە. 
لەم دەقەدا كۆمەڵێك خاڵی جەوهەری پوختەی گێڕانەوەكەكەیان لەسەر بونیاد نراوە:
یەكەم: كێشەی شوناس. كێشەیەكە پەیوەندی بە كارەكتەری ئەم سەردەمەوە هەیە. كارەكتەری ئەم سەردەمە لەناو دەسەڵاتی چاودێریدا بەردەوام كێشەی شوناسی هەیە. گەر فەزاكەش كەمێك سنوورداربكەین بۆ كارەكتەری كوردی، ئەم كێشەیە زیاتر رووندەبێتەوە و شوناسی كوردی لەگەڵ ئەویتردا_ئەوی فارس_ئەوی تورك_ ئەوی عەرەب_دەبێتە كێشەیەكی بنەڕەتی و لە دەقەكەدا، ئەم گەڕانە بۆ دۆزینەوەی شوناسە كوردییە پانتایەكی فراوانی دەقەكەی داگیركردوە. كاتێك دەق دەیەوێت لەرێگەی كارەكتەرێكەوە بۆ ئەو شوناسە بگەڕێت، كە لە  _باوك_دا، وێنای دەكات. راستەوخۆ دەكەوێتە ناو رووبەرێكی ترسناكەوە كە هەمیشە هەڕەشەیە لەسەر بوونی خۆی و شوناسەكەی. 
دووهەم: هەڵگەڕانەوە و مانادان بە ئەشكەوت بە جۆرێكی دیكە. لە دەقەكەدا ئەشكەوت ئیدی شوێنێك نییە بۆ داڵدەدانی كەسی پاك، شوێنێكە بۆ كۆكردنەوەی تایپێك لە كەسی خەتاكار. هەریەك لەو تایپە لە كەسەكان لەیەكێك لە وێستگەكانی ژیانیاندا دێنە دەرەوە و، چارەنووسێكی نادیاریان دەبێت. بە پێچەوانەی دەقە ئاینییەكانەوە، هاتنە دەرەوە ناتكاتە پاڵەوانی ناو چیرۆكەكان، بەڵكو دەتكاتە كارەكتەرێكی ونبوو.
سێهەم: سزا و چاودێری، دوو چەمكن بەردەوامن لە هەموو بەشێكی دەقەكەدا ئامادەییان هەیە. دەسەڵات و چاوەكانی، بەهەر رەنگ و هەر فۆڕمێك بن جیاوازییان نییە و، كارەكتەری ناو رووبەری دەسەڵات، كارەكتەرێكە بەرلەوەی دەرك بە بوونی خۆی بكات، گرنگە دەرك بە تاوانباربوونی خۆی بكات. تاوانباربوون شوناسێكی دەركەوتەیە دەسەڵات بە كارەكتەری دەبەخشێت.
چوارەم: فەزای گشتی رۆمانەكە، فەزایەكە لە شوێنی جیاجیادا رووداوەكان روودەدەن، بەڵام ئەو تەكنیكەی دەق بەكاری دەهێنێت، كۆی فەزاكان لێك دەئاڵێنێت و وێنایەك دروستدەكات، شوێنەكان و كاتەكان لەم سەردەمەدا، جیاوازی دروستناكەت و مرۆڤی ئەم سەردەمە لەناو مەكینەیەكی گەورەدایە، ئەم مەكینە گەورەیە سزا و چاودێری و ترس و گومان بەرهەمدەهێنێت و، دیوە راستەقینەكەی ژیان بەجۆرێك وندەبێت، لە چركەساتە هەمیشە ترس و گومان بەر لە جوانبوونی ژیان دەگرن. 
پێنجەم: (قەبرێكی سێگۆشە) بۆ منی خوێنەر ئاماژەیە بۆ _شوناس_ خود_ دەسەڵات_ هەر یەك لە گۆشەكان بەشێك لەو حەقیقەتە هەڵدەگرن، لە دەقەكەدا بوونی كارەكتەرە دابەشدەكەن. ترسان لە كۆپیكردن و دووبارە كردنەوەی ناوی كارەكتەر و باوكی لەسەر یەك ناو، ئاماژەیە بۆ دووبارەكردنەوەی ژیان بە شێوەیەكی نەریتی. 

                                                                                           نەبەز گۆران